تعزیه خوانی و موسیقی

بررسی تاثیرپذیری تعزیه خوانی و مراسم عزاداری از موسیقی ایرانی

تعزیه خوانی، ترکیبی از فرهنگ نمایشی،موسیقیایی و باورهای مذهبی ایرانیان است. در بررسی تاثیر تعزیه خوانی و موسیقی، ناچار به بررسی تاریخ تکامل تعزیه و تعزیه خوانی بوده که در روند این بررسی، اختلاط فرهنگ های مختلفی چه از نظر زمانی و چه مکانی را شاهد هستیم. البته بحث اینجا تاریخچه تعزیه نیست که خود نیازمند بررسی مفصلی است. اما در تحلیل موسیقیایی تعزیه خوانی ناچار به اشاره ای به تاریخچه تعزیه خوانی است که به طور مختصر به آن اشاره می کنیم.


تعزیه خوانی و موسیقی
تعزیه خوانی و موسیقی


تاریخچه تعزیه خوانی

در مورد تاریخ به وجود آمدن تعزیه خوانی، روایات مختلفی وجود دارد. عده ای اولین تعزیه را در بدو امر و به دستور یزید بن معاویه می دانند که به فرمانداران جنگی خود دستور داد آنچه در کربلا اتفاق افتاده بود را در دربار برای وی به نمایش درآورند. هرچند که این نمایش را نمی توان تعزیه نامید، چرا که ریشه نام تعزیه از عزا می آید و در سوگواری شهیدان کربلا انجام می پذیرد، بنابراین نمی توان صرف اجرای نمایش آنچه در کربلا اتفاق افتاده را تعزیه نامید. در دیگر روایات سده چهارم هجری تاریخ شروع تعزیه عنوان شده است که در زمان حکومت دیالمه شیعه، دستور به سیاهی زدن و عزداری در بازار بغداد از سوی حاکم را سرآغاز ایجاد تعزیه نامیده اند. هرچند که به نظر نویسنده با توجه به اینکه واژه تعزیه به طور عام به معنای عزاداری و سوگواری استفاده می شده است، پس منظور از نقل این روایات تعزیه به معنای خاص و اجرای نمایش موزیکال که مورد بحث می باشد، نبوده و صرفا عزاداری و مرثیه سرایی مدنظر بوده است.

قطعا مهم ترین دوره تاریخی برای بررسی تاریخ تکامل تعزیه خوانی، دوران صفویه و قاجاریه بالاخص ناصرالدین شاه قاجار است. هرچند که پیش از آن نیز در روایاتی آمده است که در دوران حکومت زندیه، عده ای از فرنگ به پیش کریم خان زند آمده و به اجرای نوعی نمایش حزن آمیز (درام) می پردازند که کریم خان زند دستور می دهد نمونه ای از این نمایش برای عزاداری محرم نیز استفاده شود. اما تا دوران حکومت صفویه و استقرار مذهب شیعه در ایران، هرگز مراسم عزاداری محرم به صورت یک مناسک رسمی و با حمایت حاکمیت انجام نمی شد.


تعزیه خوانی و موسیقی
تعزیه خوانی و موسیقی


ساختار تعزیه خوانی و ارتباط تعزیه خوانی و موسیقی

تعزیه به معنای امروزی، که به صورت یک درام موزیکال به شرح واقعه ی کربلا می پردازد، طی پنجاه سال پادشاهی ناصرالدین شاه و با نگاهی که وی به اجرای نمونه های غربی آن داشت، رشد و گسترش یافت؛ به طوری که در میادین اصلی بسیاری از شهرها مکان های معین برای اجرای تعزیه فراهم گردید و تعزیه خوانان نیز از عزت و احترامی بیش از پیش چه نزد مردم و چه نزد حاکمیت برخوردار گشتند. همچنین اشعار و متون تعزیه خوانی در این دوران ساختارمند تر از گذشته گردآوری و مورد استفاده قرار گرفتند.

تعزیه از سه عنصر اصلی نمایش،موسیقی و شعر (متن)  تشکیل شده است. اشعار مورد استفاده در تعزیه غالبا به صورت پرسش و پاسخ بازیگران (شبیه خوانان) می باشد. موسیقی تعزیه را دو بخش اصلی آواز شبیه خوانان و موسیقی سازهای تعزیه ای تشکیل می دهند. آواز شبیه خوانان، خود ترکیبی از نوحه ها و روضه های محلی با دستگاه های موسیقی ایرانی است.

 

تعزیه خوانی و موسیقی
تعزیه خوانی و موسیقی

در تعزیه خوانی، هر نقش می بایست اشعار خود را در ردیف و دستگاه متعلق به نقش اجرا کند. البته در تعزیه، تنها بازیگرانی که در نقش معصومان ویاران امام ظاهر می‌شوند، حق دارند آواز بخوانند و به گفته امروزی، گفتگوهای خود را با موسیقی ادا کنند. این هنرمندان در اثر سال‌ها تمرین، دریافتند که چه دستگاه‌ها و گوشه‌هایی را در هر یک از مجالس گوناگون به کار گیرند تا بازتاب حسی درستی داشته باشد. برای مثال، حضرت عباس(س) باید چهارگاه بخواند، حر؛ عراقی می‌خواند، عبدالله بن حسن که در دامن شاه شهیدان به شهادت رسیده است؛ دست قطع شده خود را به دست دیگر گرفته و گوشه‌ای از آواز راک می‌خواند که به همین جهت آن گوشه به راک عبدالله معروف است. اگر در ضمن تعزیه، اذانی باید بگویند به آواز کردی می‌خوانند. در سؤال و جواب‌ها هم تناسب آوازها با هم رعایت شده؛ به عنوان مثال اگر امام با حضرت عباس سؤال و جوابی داشتند، امام شور می‌خواند و عباس نیز باید جواب خود را در دستگاه شور بدهد. اما سرلشگران، افراد و امرا با صدای بلند و پر پرخاش در مخالف آواز می‌خوانند که اصطلاحا به آن «اشتلم» می گویند.

نکته‌ دیگر در بررسی تعزیه خوانی و موسیقی فرم مرکب خوانی در ردیف موسیقی ایرانی است. شبیه‌خوان حضرت زینب(س)، گوشه‌ای از دستگاه شور را به نام گریلی می‌خواند که البته این گوشه در روایت‌های گوناگون به نام‌های «گیری» یا «گوری» هم خوانده می‌شود. به نقل از بعضی موسیقی‌دانان نام اصلی این گوشه گریه لیلی بوده که به گریلی تغییر نام یافته است.

اجرای آوازهای تعزیه بر روی دستگاه ها و ردیف های موسیقی، نشان از اهمیت عنصر موسیقیایی تعزیه می دهد و چنانچه در تعزیه نکات فوق رعایت شود، از لحاظ کیفی تاثیرگذاری بسیاری بر مخاطب خواهد داشت.


تعزیه خوانی و موسیقی

در کنار آواز شبیه خوانان، در تعزیه خوانی از ساز نیز استفاده فراوانی می گردد. سازهای مورد استفاده از تعزیه خوانی به طور سنتی شامل سازهای بادی و کوبه ای بوده است. نی، قره نی، شیپور، سرنا و کرنا و در قرن معاصر ساکسیفون سوپاپ دار به عنوان سازهای بادی با نواختن ملودی های حزن آمیز و گاهی ملودی های حماسی، فضای حزن و اندوه و یا تصویرسازی موسیقیایی جنگ را به عهده دارند. در ملودی های حماسی، سازهای ضربی کوبه ای مانند طبل و دهل و سنج نیز به کمک سازهای بادی آمده تا فضای دهشتناکی و پرشوری را ایجاد کنند. معمولا ریتم در ضرب های حماسی تند بوده و سنج به عنوان تداعی کننده صدای ضربات شمشیر بسیار کاربرد مهمی در موسیقی تعزیه ای دارد. ملودی های موسیقی تعزیه ای معمولا بر روی دستگاه های چهارگاه، همایون و شور که هر سه حزن آمیز هستند اجرا می شوند. ملودی های موجود در مکتب آوازی اصفهان به نوع خوانش و ملودی پردازی در تعزیه بسیار نزدیک است. این ویژگی  مکتب آوازی اصفهان است و در تعزیه هم این را داریم و پیوند بسیار نزدیکی بین تعزیه  و مکتب آوازی اصفهان وجود دارد.

اگرچه تعزیه در هر منطقه ای، متاثر از فرهنگ موسیقیایی آن منطقه قرار می گیرد. برای مثال تعزیه در مناطق شمالی ایران با گوشه های دیلمان و یا دشتی (که به موسیقی گیلکی بسیار نزدیک است) اجرا می شود و در مناطق شمالشرقی ایران (منطقه کومش سابق) دستگاه همایون به سایر دستگاه ها ارجحیت دارد و در جنوب ایران و نواحی بوشهر، شور در مراسم تعزیه نیز اجرا می گردد.

تعزیه خوانی و موسیقی
تعزیه خوانی و موسیقی


در مجموع می توان گفت که عزاداری و تعزیه، به عنوان یک فرهنگ فولکلور ایرانی جای پیشرفت بسیاری داشت، در حالی که شوربختانه با عدم اطلاع و آگاهی نسل جدید - به خصوص در دهه های اخیر-  و دورماندن از ریشه های موسیقی اصیل ایرانی، فرهنگ تعزیه خوانی تقریبا فراموش شده و اندک مراسمی هم که برگزار می شود، خالی از لطف اصالت است. نوحه خوانی و تعزیه ی امروزی نیز، مانند دیگر شاخه های موسیقی ایران، غرب زده، سطحی، بی مایه و فقط برای تهییج آنی شنونده اجرا می شود. نقش حاکمیت کنونی در حمایت و ترویج اینگونه اشعار و موسیقی سطحی مذهبی نیز در از بین رفتن کیفیت آثار بسیار حائز اهمیت است.


احسان دلیر | مجله اینترنتی فوژان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.